|
|
ANNEMARIEVANGROEZEN JOURNALIST* |
|
|
|
‘Het is eigenlijk nog gerommel in de marge’
Interview met victimoloog Jan van Dijk (Mr. 2006)
Hij is in Nederland een van de pioniers van de victimologie, en ontving ook in het buitenland belangrijke prijzen op dit gebied. Als kroon op zijn, deels internationale, carrière werd hij gevraagd voor de Pieter van Vollenhoven-leerstoel aan de Universiteit van Tilburg. Daar gaat hij naast de klassieke ‘slachtofferkunde’ ook aandacht besteden aan de nieuwe slachtoffers van onze globaliserende wereld: die van internationale terreur en georganiseerde misdaad. Criminoloog Jan van Dijk over onze ambivalente houding tegenover slachtoffers en waarom Engeland zoveel criminaliteit kent.
Op zich zat hij wel goed, daar in Turijn, bij het United Nations Interregional Crime and Justice Research Institute. Hij was er net met een nieuwe functie begonnen, die van deputy director/hoofd onderzoek, toen er vanuit Tilburg een aanbod kwam dat hij niet kon afslaan. Nu is dr. Jan van Dijk hoogleraar Victimology, Human Security and Safety aan het International Victimology Institute Tilburg (Intervict). Een nieuw researchinstituut dat zich op 12 oktober officieel presenteert, en waar hij samen met twee andere topvictimologen, Marc Groenhuijsen en Frans Willem Winkel, aan het hoofd staat. “Deze leerstoel is zo uniek”, zegt de 59-jarige wetenschapper, “dat ik er na zeven jaar VN-werk graag voor terugkeerde naar Nederland. Een volledige leerstoel op het gebied van de victimologie zónder bestuurs- of onderwijsverplichting, dat is ideaal. Op mijn leeftijd ben je doodmoe van het vergaderen en doceren, dus als ik dat had gemoeten, had ik nee gezegd. Dit is het mooiste aanbod dat je kunt krijgen; ik zit hier gewoon een beetje te lezen!” Overigens heeft Van Dijk wel toegezegd om wat colleges te geven aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Van zijn leerboek is net de vijfde druk uitgekomen, dus hij vond het toch “een beetje gek” om zich volledig terug te trekken uit het onderwijsgebeuren. “Maar ik ben nergens toe verplicht.”
Voor de Rotterdamse studenten die geïnteresseerd zijn in victimologie is het een mooie beslissing geweest van Van Dijk, die immers geldt als een van de pioniers op dit terrein. Terugkijkend naar de begintijd, midden jaren tachtig, kan hij zich er nog over verbazen dat er niet eerder belangstelling was voor het slachtoffer van criminaliteit. “Waarom dat slachtoffer nooit meetelde in onze christelijke cultuur is een heel interessante onderzoeksvraag. Het is toch vreemd dat de zorg voor zieken en gehandicapten teruggaat tot in de Middeleeuwen, maar slachtoffers van misdrijven pas in de twintigste eeuw zijn ontdekt als groep die hulp moet krijgen. Het meest frappante vind ik nog dat er, juist vanuit kerkelijke en humanistische hoek, wel enorm veel aandacht was voor de daders. De nadruk op vergeving en verzoening als kernwaarden van het geloof, heeft kennelijk averechts gewerkt op de bejegening van slachtoffers van criminaliteit. Op hen werd heel argwanend gereageerd, omdat men dacht dat slachtoffers juist wraakzuchtig zouden zijn, en niet vergevingsgezind.”
Hij herinnert zich de kentering in het denken over slachtoffers nog goed. Die ontstond, zoals veel hervormingen, aan de westkust van de VS, en waaide via de oostkust eerst naar Engeland voordat het in Nederland in zwang raakte. Van Dijk kan zich voorstellen dat er bij hem en enkele van zijn generatiegenoten inmiddels een soort dadermoeheid was opgetreden, die maakte dat de geesten rijp waren voor die nieuwe stroming. “Het na-oorlogse ideaal dat met de juiste behandeling al die mensen weer aangepast zouden worden, bleek vastgelopen en een grote teleurstelling. Dat gaf ruimte voor aandacht voor de slachtoffers.”
Ambivalent
In 1984 richtte Van Dijk Slachtofferhulp Nederland op. Rond dezelfde tijd ontstond de discussie om de positie van het slachtoffer binnen het strafrecht te versterken. Politiek had hij de wind mee, was het zelfs “smooth sailing”, aldus Van Dijk. “ Maar al die progressieve strafrechthoogleraren van toen reageerden rabiaat negatief op de nieuwe ontwikkeling. Ze waren ontzettend verontwaardigd, dachten dat ik de doodstraf weer wilde invoeren. Maar verharding van het strafrecht, hun grote angst, is nooit een onderwerp op onze agenda geweest.”
Wat er uiteindelijk wel is gekomen, is de Wet Terwee (1995), die het slachtoffers makkelijker maakt hun schade te verhalen op de dader, de schriftelijke slachtofferverklaring (mei 2004), en het spreekrecht in de rechtszaal (januari 2005). Van Dijk: “Ik denk dat wat ons toen voor ogen stond, grotendeels is gerealiseerd. Maar als ik nu kijk wát dat is, dan denk ik: het is toch nog een beetje gerommel in de marge. Ik geloof dat slachtoffers er weinig aan hebben. Oké, vroeger kreeg een slachtoffer nog een schop na van politie en justitie, nu wordt hij niet meer slechter van een strafproces. Óf hij er beter van wordt, daar twijfel ik ten zeerste aan. Het is dat het van Den Haag moet, maar de aandacht van officieren en rechters voor slachtoffers stelt weinig voor. Met dank aan diezelfde generatie hoogleraren strafrecht die hen college heeft gegeven. Ik zou graag zien dat er een diepere hervorming op het gebied van dader-slachtofferontmoetingen . Op daders zou meer druk moeten worden uitgeoefend om zich ten opzichte van het slachtoffer te verantwoorden. Ik ben ervan overtuigd dat veel slachtoffers van misdrijven het gebeuren veel beter kunnen afronden als ze iets begrijpelijks hebben gehoord van de dader. Maar om dat te realiseren hebben we eerst een tweede victimologische golf nodig, met mensen die de lat nog hoger willen leggen.”
Juist omdat het volgens hem allemaal nog zo marginaal is wat er gebeurt, verbaast het Van Dijk dat het intellectuele establishment nog steeds zeer kritisch staat tegenover meer rechten voor slachtoffers van misdrijven. “In de Groene Amsterdammer werd het spreekrecht een legitimering van de wraakzucht genoemd. Telkens komt op lezingen en presentaties weer de vraag of het allemaal niet een beetje te ver gaat, al die aandacht voor het slachtoffer. Terwijl het volgens mij heel marginaal is wat er gebeurt. Het is die culturele weerstand tegen slachtofferhulp, die mij nu vooral interesseert. Mijn oratie in november zal daar over gaan, dus eigenlijk wil ik er nog niet te veel over zeggen.”
Commotie
Over zijn jongste boek, The Burden of Crime in the European Union, kan hij op het moment van het interview ook nog niet alles zeggen. Hij heeft het een jaar geleden afgerond, maar door allerlei “onnozele juridische complicaties” en “gedoe met accountants” houdt de Europese Commissie publicatie al die tijd al tegen. The Burden of Crime is het resultaat van een van Van Dijks omvangrijkste projecten tot nu toe: de International Crime Victim Survey (ICVS), een enquête onder slachtoffers, die hij in 1988 is gestart en inmiddels in meer dan zeventig landen wordt uitgevoerd. “Het is fabelachtig groot geworden”, erkent Van Dijk. “Ik denk dat zo’n drie- à vierhonderdduizend mensen mijn enquêtevragen hebben beantwoord, all over the world.”
In 1989, toen Van Dijks eerste boek op basis van de enquête verscheen, leidde dat tot nogal wat commotie. Van Dijk: “Ik had de domme pech dat Nederland aan de top stond wat veelvoorkomende criminaliteit betreft. De pers kopte met: ‘Nederland onveiligste land van de wereld’, en mij werd nagedragen dat ik dat had beweerd. Dat heeft gigantisch veel agressie opgewekt. Want dat kon niet kloppen, en het was mijn schuld dat Nederland er zo slecht uitkwam. Het zou een onjuiste, op slecht onderzoek gebaseerde bewering zijn. Men vergat dat het in mijn enquête vooral om kleinere misdrijven gaat , niet om georganiseerde misdaad en moord. Politiek was het een bom, de minister is er uren over ondervraagd in de kamer. Achteraf denk ik: Nederland heeft in de jaren tachtig gewoon weggekeken van het criminaliteitsprobleem, om ideologische redenen. De linkerzijde van de politiek wilde het niet weten. Men ontkende dat inbraken in huizen, berovingen op straat, vernielingen, autodiefstallen, het in elkaar rammen van mensen door dronken jongeren, uit de hand was gelopen. Zaken als werkgelegenheid waren belangrijk, criminaliteit was een afgeleid probleem, waar we ons niet op moesten concentreren. Degenen die dat wel deden, hadden niet het goede met de mens voor en wilden alleen maar een autoritaire staat, zo luidde het discours. En daar was ik met die cijfers. Het werd totaal niet geaccepteerd. Dat denken heeft Nederland uiteindelijk opgebroken. Tot op de dag van vandaag is er een gebrek aan consensus en wordt de regering waar het criminaliteit betreft niet helemaal vertrouwd.”
Minder tolerant
Ook nu verwacht Van Dijk dat niet iedereen even gelukkig zal met zijn laatste rapport. Engeland bijvoorbeeld. Hij acht het zelfs niet onwaarschijnlijk dat dit land een aandeel heeft in het vertragen van het publicatieproces. Uit het onderzoek komt namelijk naar voren dat in Engeland de criminaliteit minder is gedaald dan in veel andere landen. Van Dijk: “Tony Blair heeft zijn belofte om de straatcriminaliteit aan te pakken duidelijk niet kunnen waarmaken. Die cijfers zijn precies het nieuwsfeit waar de conservatieven naar op zoek zijn als argument dat zij weer eens aan de bak moeten. Daar zit heel veel spanning, en dat weet de Europese Commissie ook.”
Waarom het met Engeland - dat onder Ierland op de tweede plaats prijkt - nog niet zo goed gaat, wil Van Dijk wel toelichten. “Ten eerste verschilt Engeland geografisch heel erg van het continent, in die zin dat er nog nauwelijks platteland is. Bijna iedereen woont, winkelt of gaat uit in de grote stad en daar is de kans nu eenmaal groter om dader te worden, en slachtoffer. Ten tweede: het moet maar eens gezegd, de Engelsen drinken te veel. Het alcoholmisbruik onder jongeren in Angelsaksische landen is enorm, en dat betekent dat het op sommige plekken altijd matten is op uitgaansavonden. In Manchester sta je echt te kijken als je daar langs de kroegen loopt. Er zijn ook ontzettend veel dronken jonge vrouwen om negen uur ‘s avonds! Daarbij vergeleken is het Rembrandtsplein een crèche. Tweederde van alle geweldsdelicten binnens- en buitenshuis wordt, in alle landen trouwens, gepleegd onder invloed van alcohol. Alcohol moet wat mij betreft dan ook veel duurder worden gemaakt. Behalve wijn, want afgezien dat ik dat zelf graag drink, is het in het geheel niet crimerelated. Ik ken geen enkele cultuur waar het drinken van wijn tot geweld leidt. In West-Europa, ten noorden van de Rijn, is het bier, in Oost-Europa sterke drank.”
Met de criminaliteit in ons land is het vanaf 1995 alleen maar de goede kant opgegaan, blijkt uit Van Dijks onderzoek. Bepaalde delicten, zoals inbraak, zakkenrollerij en fietsendiefstal, zijn met dertig tot veertig procent gedaald en daarmee terug op het niveau van de jaren zeventig. Van Dijk: “Ik had al een vermoeden dat die ontwikkeling gaande was, dus als de cijfers anders hadden uitgewezen, was er met de enquête iets fout gegaan.”
Toch voorspelt Van Dijk ook op dit positieve punt de nodige kritiek. “Ik heb voor kleine kring al presentaties gehouden, dus weet wat ik kan verwachten, namelijk reacties als: dit kan niet kloppen, dit onderzoek is verkeerd aangepakt. In Scandinavië bijvoorbeeld geloven ze de daling van de cijfers echt niet.” Een aspect dat vooral niet goed zal vallen, is Van Dijks bewering dat burgers zelf het probleem hebben geklaard, en niet de overheid. “Door betere preventie- en beveiligingsmaatregelen en minder tolerantie. Hoofdcommissarissen, of politici, die zich op de borst zullen kloppen, claimen een credit die ze niet verdienen. Want een beter georganiseerde politie of een langduriger opsluiting van daders hebben dit effect niet bewerkstelligd. Er zijn bijvoorbeeld landen zoals Finland waar juist minder mensen zijn gevangengezet, maar waar de vermogenscriminaliteit even sterk is gedaald. En al die landen hebben met elkaar gemeen dat burgers zichzelf veel beter zijn gaan beveiligen. Voor mij is de gewone burger de held van de criminaliteitsdaling.”
Intervict
Op 12 oktober vond de officiële presentatie plaats van het International Victimology Institute Tilburg (Intervict). Naast de klassieke victimologie zal hier onderzoek verricht worden op een relatief nieuw terrein: de human security. Human security omvat alle andere bedreigingen van de menselijke veiligheid, zoals terreurdaden, rampen, en mensenhandel. “Het is de hoogste tijd dat we binnen de victimologie verder kijken dan het Nederlandse Wetboek van Strafrecht”, zei Van Dijk tijdens de instelling van zijn leerstoel in maart van dit jaar. In zijn onderzoek zal Van Dijk specifiek aandacht wijden aan de veranderende aard van het slachtofferschap in een globaliserende wereld: de opkomst van internationale terreur en georganiseerde misdaad. Ook het slachtofferschap als gevolg van rampen behoort tot het aandachtsgebied van Intervict.
Jan van Dijk (Amsterdam, 1947)
Studie rechten en criminologie (Leiden) ● 1976-1998 Directeur Onderzoek en later Strategische Planning, Ministerie van Justitie ● 1977 proefschrift Dominantiegedrag en geweld: een multidisciplinaire visie op de veroorzaking van geweldmisdrijven (Nijmegen) ● 1984 Medeoprichter Slachtofferhulp Nederland ● 1984-1989 Eerste voorzitter Slachtofferhulp Nederland ● 1990-2002 Deeltijdhoogleraar criminologie (Leiden) ● 1995 Stephan Schafer Award, Amerikaanse National Organization of Victims Assistance ● 1997 Congresvoorzitter negende International World Symposium on Victimology (Amsterdam) ● 1997-1999 Voorzitter World Society of Victimology ● 1998-2004 Deputy Director, United Nations Office on Drugs and Crime (Wenen) ● 2005 Deputy director, United Nations Interregional Crime and Justice Research Institute (Turijn) ● 2002 Eredoctoraat University of Tirunavelli (India) ● 2003 Hans von Hentig Award ● 2006 Hoogleraar Victimology, Human Security and Safety (Pieter van Vollenhoven-leerstoel, Tilburg), mogelijk gemaakt door het Fonds Slachtofferhulp ● 2006 Onderzoeksdirecteur Intervict
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
